Nowy model oceny działalności naukowej – co może się zmienić dla uczelni?

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przygotowało projekt istotnej reformy zasad oceny działalności naukowej. Projekt zakłada odejście od modelu skoncentrowanego przede wszystkim na liczbie publikacji, punktach i udziałach cząstkowych w slotach. Większe znaczenie mają uzyskać jakość badań, rozwój kadry, warunki prowadzenia działalności naukowej, transfer wiedzy oraz potencjał całego podmiotu.

Poniżej podsumowanie najważniejszych propozycji – z zastrzeżeniem, że mówimy o projekcie, a nie o obowiązującym prawie.

Na jakim etapie jest projekt

Informacja o projekcie nowelizacji ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.) została opublikowana 2 czerwca 2026 r. w Wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod numerem UPRO11. Sam tekst projektu udostępniono 12 czerwca 2026 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacji, a uwagi w ramach konsultacji publicznych można było zgłaszać do 13 lipca 2026 r.

Projekt pozostaje na etapie rządowego procesu legislacyjnego. Nie jest zatem obowiązującym prawem, a jego treść może jeszcze ulec zmianie – zarówno w toku uzgodnień i opiniowania, jak i później, w pracach parlamentarnych. W wykazie prac Rady Ministrów jako planowany termin przyjęcia projektu wskazano III kwartał 2026 r.

Uzupełnieniem ustawy ma być rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Określi ono m.in. szczegółowe kryteria i sposób oceny osiągnięć naukowych i artystycznych, sposób ustalania limitów liczby osiągnięć, definicje monografii naukowej i artykułu naukowego, a także szczegółowe kryteria oceny potencjału w zakresie nauki i kształcenia. Wiele praktycznych skutków reformy będzie więc znanych dopiero po opublikowaniu przepisów wykonawczych.

Dwa filary nowego modelu

Projekt nie przewiduje rezygnacji z dotychczasowej ewaluacji jakości działalności naukowej prowadzonej w dyscyplinach. Zakłada natomiast oparcie oceny działalności naukowej na dwóch filarach.

Pierwszym filarem pozostanie ewaluacja przeprowadzana dla dyscyplin. W tym zakresie mają zostać zachowane dotychczasowe kryteria oceny oraz dotychczasowe kategorie naukowe: A+ (najwyższa), A, B+, B i C (najniższa), a także wynikające z nich uprawnienia.

Drugim filarem ma być ocena potencjału w zakresie nauki i kształcenia (dalej: ocena potencjału). Jej celem jest szersze spojrzenie na uczelnię, instytut lub inny podmiot systemu szkolnictwa wyższego i nauki jako na instytucję prowadzącą działalność naukową.

Oznacza to zmianę akcentów. Wynik ewaluacji dyscypliny nadal będzie zależał od osiągnięć naukowych, ale projekt zakłada jednocześnie uwzględnienie warunków, w jakich działalność naukowa jest prowadzona, oraz zdolności podmiotu do jej długofalowego rozwoju.

Ocena potencjału w zakresie nauki i kształcenia

Zgodnie z projektem ocena potencjału ma obejmować trzy kryteria:

• możliwość rozwoju podmiotu w zakresie działalności naukowej;

• aktywność podmiotu związaną z tworzeniem przyjaznego i zrównoważonego środowiska pracy naukowej;

• upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym przez różne formy kształcenia.

Ocena ma mieć charakter ekspercki. Działalność podmiotu ma być weryfikowana w sposób niezależny od mierników stosowanych w ewaluacji, a więc nie wyłącznie na podstawie liczby publikacji, punktów czy innych wskaźników.

Projekt zakłada, że ocenę potencjału – podobnie jak ewaluację – będzie przeprowadzała Komisja Ewaluacji Nauki (KEN).

Przewidziano trzy możliwe wyniki oceny potencjału:

• ocenę wyróżniającą;

• ocenę pozytywną;

• ocenę negatywną.

Wpływ oceny potencjału na uprawnienia podmiotów

Ocena potencjału nie ma być wyłącznie opisem kondycji organizacyjnej podmiotu. Zgodnie z projektem jej wynik ma wpływać na możliwość korzystania z wybranych uprawnień. Dotyczy to w szczególności:

• tworzenia studiów na kierunku przyporządkowanym do dyscypliny albo dyscypliny wiodącej bez pozwolenia ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki;

• uprawnień do nadawania stopni naukowych i stopni w zakresie sztuki;

• prowadzenia kształcenia w szkole doktorskiej;

• udziału w programie „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza" (IDUB);

• udziału w programie „Regionalna inicjatywa doskonałości" (RID).

Nie oznacza to, że sama pozytywna albo wyróżniająca ocena potencjału będzie automatycznie przyznawać wymienione uprawnienia. W każdym przypadku znaczenie będą miały także pozostałe wymagania ustawowe. O pozycji podmiotu w systemie może więc decydować nie tylko kategoria naukowa uzyskana w konkretnej dyscyplinie, lecz również ocena jego zdolności do stabilnego i długofalowego prowadzenia działalności naukowej.

Warto dodać, że rozwiązania te obejmują nie tylko uczelnie, ale również instytuty i – na odrębnych zasadach – federacje podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki.

Mniejsza rola samej punktacji

Jednym z deklarowanych celów projektu jest ograniczenie nadmiernej parametryzacji działalności naukowej. Projekt jest odpowiedzią na postulaty zgłaszane od 2023 r. m.in. przez KRASP, Radę Główną Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Radę Doskonałości Naukowej, Polską Akademię Nauk i Radę Główną Instytutów Badawczych. Wśród uwzględnionych postulatów wskazano potrzebę:

• zmniejszenia liczby ocenianych osiągnięć naukowych, tak aby liczyła się bardziej jakość niż liczba publikacji;

• zmiany koncepcji raportowania publikacji naukowych z udziałami cząstkowymi w ramach tzw. slotów;

• zwiększenia udziału przychodów z działalności naukowej i komercjalizacji w procesie ewaluacji;

• większego znaczenia transferu wiedzy i know-how;

• stworzenia mechanizmów przeciwdziałania nieetycznym zachowaniom w nauce i niewłaściwym praktykom publikacyjnym;

• uwzględnienia popularyzacji osiągnięć naukowych;

• uwzględnienia wykorzystania wyników badań w innych obszarach działalności podmiotu, w tym w dydaktyce.

W praktyce projektodawca chce ograniczyć sytuacje, w których zarządzanie działalnością naukową zostaje podporządkowane przede wszystkim zdobywaniu określonej liczby punktów, publikacji i udziałów ewaluacyjnych. Nie można jednak jeszcze przesądzić, jak reforma wpłynie na praktykę uczelni – ostateczny efekt będzie zależał od treści uchwalonej ustawy, rozporządzeń wykonawczych oraz sposobu stosowania nowych zasad.

Pięcioletni okres objęty ewaluacją

Projekt zakłada wydłużenie okresu objętego ewaluacją z czterech do pięciu lat.

Zgodnie z uzasadnieniem obecny, krótszy cykl wiąże się ze znacznymi obciążeniami organizacyjnymi i sprawozdawczymi. Podmioty prowadzą bieżące symulacje wyników, monitorują wskaźniki, budują narzędzia informatyczne do analizy dorobku i przeznaczają zasoby na zarządzanie ryzykiem ewaluacyjnym – są to działania podejmowane ze względu na konstrukcję systemu oceny, a nie ze względu na samą działalność naukową czy dydaktyczną.

Pięcioletni okres ma umożliwić bardziej długofalowe planowanie badań. Nie oznacza to jednak, że każda ocena będzie przeprowadzana wyłącznie co pięć lat – projekt przewiduje również możliwość wcześniejszej ponownej ewaluacji lub ponownej oceny potencjału po spełnieniu określonych warunków.

Niższy próg liczby N i rezygnacja z ewaluacji w dyscyplinie

Liczba N to liczba pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, ustalana w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Projekt zakłada obniżenie z 12 do 10 progu liczby N, od którego zależy przeprowadzenie ewaluacji w tej dyscyplinie.

Zmiana może mieć znaczenie zwłaszcza dla mniejszych uczelni oraz podmiotów prowadzących działalność naukową w dyscyplinach o mniej licznej kadrze.

Projekt przewiduje także możliwość złożenia przez podmiot wniosku o rezygnację z przystąpienia do ewaluacji w wybranej dyscyplinie lub dyscyplinach. W przypadku ewaluacji przeprowadzanej na wniosek – co dotyczy m.in. uczelni zawodowych i instytutów badawczych – podmiot będzie mógł wskazać dyscyplinę, w której wnioskuje o przeprowadzenie ewaluacji.

Raportowanie danych w POL-on

Projekt wskazuje Zintegrowany System Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on jako miejsce raportowania osiągnięć stanowiących podstawę ewaluacji.

Dla uczelni oznacza to dalszy wzrost znaczenia:

• kompletności danych;

• prawidłowego przypisania osiągnięć do pracowników i dyscyplin;

• terminowego raportowania;

• bieżącej weryfikacji informacji znajdujących się w systemie.

Reforma nie eliminuje potrzeby systematycznego zarządzania informacją o działalności naukowej. Przeciwnie – może zwiększyć znaczenie procedur wewnętrznych dotyczących gromadzenia, sprawdzania i zatwierdzania danych w POL-on. Zakres informacji dotyczących oceny potencjału i sposób ich raportowania będą zależały od ostatecznego brzmienia ustawy oraz przepisów wykonawczych.

Nowe zadania uczelni i kodeks etyki

Projekt zakłada rozszerzenie katalogu zadań uczelni o popularyzację nauki oraz przeciwdziałanie dezinformacji naukowej.

Proponowane przepisy przewidują również obowiązek uchwalenia przez senat uczelni kodeksu etyki wspólnoty akademickiej, dostosowanego do rodzaju uczelni oraz specyfiki prowadzonej przez nią działalności.

Projekt zakłada także, że ocena okresowa nauczyciela akademickiego w zakresie działalności naukowej nie będzie mogła opierać się wyłącznie na osiągnięciach wykazywanych na potrzeby ewaluacji. Nie oznacza to zakazu uwzględniania tych osiągnięć – nie będą one jednak mogły stanowić jedynej podstawy oceny w tym zakresie.

Wcześniejsza ponowna ewaluacja lub ponowna ocena potencjału

Projekt przewiduje możliwość wcześniejszego przystąpienia do ponownej ewaluacji lub ponownej oceny potencjału – po upływie trzech lat od dnia rozpoczęcia ostatniej oceny działalności naukowej.

Rozwiązanie ma być dostępne dla podmiotów, które nie złożyły wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dodatkowo konieczne będzie spełnienie jednego z dwóch warunków:

• uzyskanie niższej kategorii naukowej niż w poprzednim okresie objętym ewaluacją albo

• otrzymanie negatywnej oceny potencjału.

Kategoria naukowa lub ocena uzyskana w tym trybie ma obowiązywać do czasu, gdy ostateczna stanie się decyzja wydana w wyniku kolejnej oceny działalności naukowej, a jeżeli podmiot nie podda się tej ocenie – do końca roku, w którym ocena ta się rozpocznie.

Rozwiązanie ma charakter fakultatywny i motywacyjny. Jego celem jest umożliwienie wcześniejszej weryfikacji skutków działań naprawczych, jako alternatywy wobec odwoływania się od pierwotnie uzyskanego wyniku.

Minimum kadrowe i rady naukowe dyscyplin

Projekt przewiduje wprowadzenie minimum kadrowego jako warunku posiadania uprawnień do nadawania stopni. Minimum to mają stanowić osoby zatrudnione w danym podmiocie w pełnym wymiarze czasu pracy, posiadające stopień doktora habilitowanego lub tytuł profesora, które złożyły oświadczenie upoważniające podmiot do zaliczenia ich do liczby pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie:

• co najmniej 5 takich osób – w przypadku uprawnień do nadawania stopnia doktora;

• co najmniej 10 takich osób – w przypadku uprawnień do nadawania stopnia doktora habilitowanego.

Projekt zakłada również utworzenie w uczelniach rad naukowych dyscyplin, które mają być organami podejmującymi uchwały o nadaniu stopnia w danej dyscyplinie. Rada ma liczyć co najmniej 10 osób, a liczbę członków każdej rady określi statut uczelni. W skład rady w pierwszej kolejności wejdą osoby zaliczone do minimum kadrowego, a w razie potrzeby skład zostanie uzupełniony o inne osoby zatrudnione na stanowisku profesora uczelni, prowadzące działalność naukową w danej dyscyplinie i posiadające w niej istotne osiągnięcia, dla których uczelnia jest podstawowym miejscem pracy. Jeżeli uprawnionych będzie więcej niż miejsc w radzie, przeprowadzane będą wybory.

Kadencja rady naukowej dyscypliny ma trwać pięć lat i rozpoczynać się 1 stycznia.

Zasady i tryb jej funkcjonowania określi statut uczelni.

Przepisy dotyczące minimum kadrowego oraz rad naukowych dyscyplin mają wejść w życie 1 stycznia 2031 r., wraz z rozpoczęciem kolejnego okresu objętego ewaluacją.

Zmiany dotyczące Komisji Ewaluacji Nauki

Projekt przewiduje kilka zmian w funkcjonowaniu KEN.

Kadencja Komisji ma zostać zsynchronizowana z okresem objętym oceną działalności naukowej, przez wydłużenie jej do pięciu lat. KEN – jako gremium przeprowadzające ewaluację – ma dodatkowo przeprowadzać ocenę potencjału.

Zmienić ma się także skład Komisji: liczba osób powoływanych przez ministra spośród osób z doświadczeniem w zakresie polityki naukowej ma zostać obniżona z 7 do 4, a w ich miejsce mają być powoływane 3 osoby z doświadczeniem w zakresie komercjalizacji i transferu osiągnięć naukowych do gospodarki.

Projekt przewiduje ponadto wyłączenie ujawniania danych osobowych ekspertów uczestniczących w pracach KEN oraz zmiany porządkujące zakres stosowania Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniach dotyczących kategorii naukowej i oceny potencjału.

IDUB i RID

Projekt przewiduje modyfikacje programu IDUB. Począwszy od 2033 r. maksymalna liczba uczelni, które będą mogły uzyskać status laureata programu, ma wzrosnąć z 10 do 12, a okres finansowania laureatów ma zostać wydłużony z 6 do 8 lat.

Jednocześnie proponuje się zmianę wartości progowej finansowania w IDUB z 10% do 8% subwencji. Projekt doprecyzowuje także warunki przystąpienia do konkursów w ramach IDUB i RID oraz zasady kontynuacji udziału w programie przez dotychczasowych laureatów.

Czego projekt nie zmienia teraz

Projektowane rozwiązania nie dotyczą ewaluacji przeprowadzanej na dotychczasowych zasadach za lata 2022–2025. Najdalej idące zmiany organizacyjne – minimum kadrowe i rady naukowe dyscyplin – mają zacząć obowiązywać dopiero od 1 stycznia 2031 r.

Uczelnie nie powinny więc traktować projektu jako podstawy do stosowania nowych obowiązków już teraz. Mogą jednak analizować go pod kątem strategii naukowej, procedur wewnętrznych, przyszłej organizacji rad dyscyplin oraz jakości danych gromadzonych i raportowanych w POL-on.

Co reforma może oznaczać dla uczelni?

Jeżeli projekt zostanie uchwalony w proponowanym kształcie, przygotowanie do kolejnych ocen działalności naukowej będzie wymagało szerszego spojrzenia niż dotychczas.

Nadal znaczenie będą miały publikacje, osiągnięcia naukowe, efekty finansowe badań oraz wpływ działalności naukowej na otoczenie społeczno-gospodarcze.

Jednocześnie większą rolę mogą uzyskać:

• strategia rozwoju działalności naukowej;

• rozwój i umiędzynarodowienie kadry;

• warunki prowadzenia badań i kultura organizacyjna;

• przeciwdziałanie nieetycznym praktykom publikacyjnym;

• transfer wiedzy i komercjalizacja;

• popularyzacja nauki;

• wykorzystywanie wyników badań w dydaktyce;

• jakość i kompletność danych raportowanych w POL-on.

Zmiana może więc oznaczać nie tylko modyfikację sposobu obliczania wyników ewaluacji, lecz także konieczność zmiany sposobu zarządzania działalnością naukową w całym podmiocie.

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.)

• Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, numer w Wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów: UPRO11

• Wykaz prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów: https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy--prawo-o-szkolnictwie-wyzszym-i-nauce14

• Rządowe Centrum Legislacji – przebieg prac nad projektem: https://legislacja.gov.pl/projekt/12399651

Stan na 17 sierpnia 2026 r. Projekt pozostaje w toku prac legislacyjnych – przed powołaniem się na opisane rozwiązania warto sprawdzić ich aktualne brzmienie.

Szkolenie w Optimie?

Na tym etapie dysponujemy wyłącznie projektem. Dlatego z przygotowaniem szkolenia czekamy do momentu, w którym zamiast projektu pojawi się dokument właściwy – uchwalona ustawa oraz rozporządzenie wykonawcze Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Wtedy opracujemy program szkolenia i poinformujemy Państwa o jego terminach. Szkolenie będzie można zamówić:

• jako szkolenie zamknięte – dla zespołu lub wskazanej grupy pracowników uczelni, z programem dopasowanym do Państwa potrzeb;

• jako szkolenie otwarte – prowadzone w małych grupach, co pozwala na pracę na konkretnych przykładach i zadawanie pytań.

Jeśli chcą Państwo otrzymać informację o uruchomieniu tego szkolenia, prosimy o kontakt – dodamy Państwa do listy powiadomień. https://www.optima.edu.pl/newsletter